Ctto: FXS Babaylan
Mainit ang tanghaling iyon sa Cavite. Tirik na tirik ang araw sa kalsada ng Phase 2 ng Villa Esperanza Subdivision, at halos walang taong lumalabas maliban sa mga batang naglalaro ng tumbang preso sa may kanto at sa isang tindero ng taho na paulit-ulit ang sigaw. Sa gitna ng init na iyon, huminto ang isang puting taxi sa harap ng isang two-storey na bahay na kulay cream, may maliit na garden sa harap at itim na gate na medyo kinakalawang na sa ibaba.
Bumaba si Mang Rene mula sa taxi, bitbit ang dalawang malaking bag na luma na ang zipper at isang kahon ng pasalubong na nakatali ng straw. Limampu’t dalawang taon na si Renato Villanueva, pero hindi halata sa katawan niya ang edad. Dalawampung taon siyang naging seaman, at sa mga taong iyon ay nagbuhat siya ng mga lubid, nag-ayos ng mga makina, at nagtrabaho sa ilalim ng araw ng iba’t ibang dagat sa mundo. Malapad pa rin ang kanyang balikat, makapal ang mga braso, at tuwid ang tindig. May kaunting puti na ang buhok niya sa gilid ng ulo, at may mga guhit na ng panahon sa gilid ng kanyang mga mata, pero kapag ngumingiti siya ay parang bumabata pa rin ang mukha niya.
Binayaran ni Mang Rene ang driver at nagpasalamat. Huminto siya sandali sa harap ng gate at tinitigan ang bahay. Anim na buwan pa lang mula nang mamatay ang asawa niyang si Aling Celia dahil sa sakit sa puso. Biglaan iyon, isang umaga ay nagluluto pa ito ng tuyo at sinangag, at pagsapit ng gabi ay wala na. Matapos ang libing, naiwan si Mang Rene sa bahay nila sa Batangas na tahimik, malamig, at puno ng alaala. Gabi-gabi siyang nakaupo sa terrace, nakikinig sa mga kuliglig, at kinakausap ang litrato ni Celia. Nang tumawag si Jerome at inalok siyang tumira muna sa kanila sa Cavite, ilang beses siyang tumanggi. Ayaw niyang maging pabigat. Pero nang ikatlong beses na itong nag-alok, at sinabi pang si Kristine mismo ang nagpupumilit, pumayag na rin siya.
Bago pa niya mapindot ang doorbell, bumukas na ang pinto ng bahay at si Kristine ang lumabas para sumalubong sa kanya.
Natigilan nang sandali si Mang Rene. Nakasuot ang manugang niya ng manipis na puting sando at maiksing gray na cotton shorts, at basa pa ang mahabang itim na buhok nito mula sa pagligo. Tumutulo pa ang ilang patak ng tubig mula sa dulo ng buhok ni Kristine pababa sa leeg nito at sa pagitan ng dibdib, at dahil manipis ang sando, bahagyang naaaninag ang hugis ng katawan niya. Maputi at makinis ang balat ni Kristine, mahahaba ang mga binti, at may maliit na nunal sa ibabaw ng kanang tuhod. Dalawampu’t anim na taon pa lang siya, at sa unang tingin ay mukha pa siyang college student.
“Pa! Welcome po!” masiglang bati ni Kristine habang binubuksan ang gate. Kinuha niya ang kamay ni Mang Rene para magmano, at pagkatapos ay niyakap niya ang biyenan nang mahigpit.
Naramdaman ni Mang Rene ang lambot ng dibdib ni Kristine na dumikit sa kanyang braso, at naamoy niya ang mabangong shampoo nito na parang strawberry at gatas. Agad siyang umiwas ng tingin at tumikhim. Manugang mo ‘yan, Renato, paalala niya sa sarili. Asawa ng anak mo.
“Salamat, hija. Pasensya na sa abala, ha,” sabi ni Mang Rene habang inaabot ang kahon ng pasalubong. “May dala akong panutsa, kapeng barako, at lambanog. ‘Yung lambanog para kay Jerome, baka magustuhan niya.”
“Naku, Pa, hindi po kayo abala! Matagal na po namin kayong inaaya ni Jerome,” sagot ni Kristine habang kinukuha ang isang bag mula sa biyenan. Medyo nabigatan siya at napangiwi. “Grabe po, Pa, ano po’ng laman nito? Bato?”
Natawa si Mang Rene. “Mga tools ko ‘yan, hija. Martilyo, liyabe, distornilyador. Hindi ako mapakali kapag walang inaayos. Akin na ‘yan, ako na.”
Kinuha ulit ni Mang Rene ang bag nang walang kahirap-hirap, at hindi naiwasan ni Kristine na mapatingin sa braso ng biyenan na umbok ang mga ugat habang nagbubuhat.
Pumasok sila sa bahay. Malinis at maayos ang sala, may gray na sofa na L-shaped, isang malaking TV na nakadikit sa dingding, at mga picture frame ng kasal nina Jerome at Kristine. Sa isang litrato, nakangiti nang malaki si Jerome habang buhat-buhat si Kristine na naka-wedding gown. Napansin ni Mang Rene na may kaunting alikabok na sa salamin ng frame na iyon, na para bang matagal na itong hindi tinitingnan ng kahit sino.
“Nasaan si Jerome?” tanong ni Mang Rene habang inilalapag ang mga bag sa paanan ng hagdan.
Napabuntong-hininga si Kristine, at sandaling nawala ang ngiti sa mukha niya. “Nasa office pa po, Pa. May emergency daw sa account nila. May client daw na nagreklamo kaya kailangan niyang mag-overtime. Ganyan naman po siya palagi, eh.”
“Kahit Sabado?”
“Kahit Sabado, kahit Linggo, kahit Pasko, Pa,” sagot ni Kristine na pilit na tumatawa, pero halata ang pait sa boses niya. “Pero sabi niya po, uuwi siya bago mag-dinner para sabay-sabay tayong kumain.”
Halata ni Mang Rene ang lungkot sa mga mata ng manugang, pero hindi na siya nagtanong pa. Hindi niya ugaling makialam sa buhay ng mag-asawa, lalo na at kararating lang niya.
Ipinakita ni Kristine kay Mang Rene ang magiging kwarto niya sa ibaba, katabi ng kusina. Maliit lang ito pero malinis, may single bed na may bagong kobre-kama, isang electric fan, at isang maliit na cabinet. Sa ibabaw ng cabinet ay may nakalagay na maliit na plorera na may bulaklak ng santan.
“Ako po ang nag-ayos niyan, Pa,” nahihiyang sabi ni Kristine. “Hindi ko po alam kung gusto n’yo ng bulaklak, pero naisip ko lang po na para hindi masyadong malungkot ang kwarto.”
Tinitigan ni Mang Rene ang santan. Iyon din ang paboritong bulaklak ni Celia, at lagi itong nagtatanim ng santan sa bakuran nila sa Batangas. Biglang sumikip ang dibdib ni Mang Rene, at kinailangan niyang lumunok bago makapagsalita.
“Salamat, hija. Gusto ko. Gustong-gusto ko.”
Napansin ni Kristine na namumula ang mga mata ng biyenan, kaya marahan niyang hinawakan ang braso nito. “Pa, kung kailangan n’yo po ng kahit ano, sabihin n’yo lang po sa akin, ha? Bahay n’yo na rin po ito.”
Tumango si Mang Rene at ngumiti. Sa sandaling iyon, sa unang pagkakataon sa loob ng anim na buwan, naramdaman niyang may nag-aalaga sa kanya.
* * *
Pagsapit ng alas-kuwatro ng hapon, habang inaayos ni Mang Rene ang mga gamit niya sa cabinet, may narinig siyang malakas na boses mula sa labas.
“KRISTINEEE! Uy, Kristine! Lumabas ka nga d’yan!”
Sumilip si Mang Rene sa bintana. Sa tapat ng bahay ay may maliit na sari-sari store na may karatulang “BABY’S STORE — Bawal ang Utang, Bawal ang Chismis (Joke Lang)”. Nakatayo sa harap nito ang isang babaeng nasa mid-forties, mataba nang kaunti pero curvy pa rin, malaki ang dibdib, may suot na daster na may print ng mga sunflower, at may hawak na pamaypay na gawa sa karton ng Lucky Me. Ang buhok nito ay nakapusod nang mataas, may ilang curler pa na nakalimutang tanggalin.
Lumabas si Kristine sa gate habang pinupunasan ang kamay sa apron. “Bakit po, Tita Baby?”
“Sino ‘yang pogi na kasama mo kanina? Nakita ko ‘yung bumaba sa taxi! Bagong boarder ba ‘yan? Pakilala mo naman ako, single ako ngayong linggo!” sigaw ni Tita Baby, sapat ang lakas para marinig ng buong kalye.
Natawa si Kristine nang malakas. “Tita Baby, biyenan ko po ‘yan! Papa ni Jerome!”
“Ay, kaya pala pogi, kasi sa kanya nagmana si Jerome! Pero mas pogi ‘yung original, ha! ‘Yung kay Jerome, parang photocopy na naubusan ng tinta!” sabay tawa ni Tita Baby nang malakas.
Wala nang nagawa si Mang Rene kundi lumabas para magpakilala, dahil alam niyang hindi titigil ang babae hangga’t hindi siya nakikita nang malapitan. Lumapit siya sa tindahan at ngumiti nang magalang.
“Magandang hapon po. Renato po. Rene na lang.”
Tiningnan siya ni Tita Baby mula ulo hanggang paa, at hindi man lang nito itinago ang ginagawa. Huminto nang matagal ang mga mata nito sa dibdib at braso ni Mang Rene, at pagkatapos ay bumaba pa sa may pantalon nito bago bumalik sa mukha.
“Rene,” ulit ni Tita Baby na parang tinitikman ang pangalan. “Baby na lang din. Pero puwede mo rin akong tawaging Mahal kung gusto mo, walang problema sa akin.”
“Tita Baby!” natatawang saway ni Kristine.
“Ano? Biyudo raw, eh! Narinig ko kay Jerome noong isang linggo. Biyuda rin ako, Rene. Ang asawa ko, si Pidyong, namatay sa kakainom ng gin. Sampung taon na. Kaya alam ko kung gaano kalamig ang kama kapag mag-isa ka,” sabi ni Tita Baby sabay kindat.
Napakamot ng ulo si Mang Rene at hindi alam kung paano sasagot. “Ah, eh… nakikiramay po ako.”
“Ay, huwag kang makiramay! Matagal na ‘yon! Ang mahalaga, nandito ka na! Teka, gusto mo ng softdrinks? Libre na ‘yung una, pero ‘yung pangalawa, may bayad na. Puwede ring hindi pera ang bayad, depende sa usapan.”
“Tita Baby, grabe ka po!” sabi ni Kristine na halos maiyak na sa kakatawa.
“Joke lang! Joke lang, ano ba kayo! Ang seryoso ninyo!” sabi ni Tita Baby, pero hindi pa rin inaalis ang tingin kay Mang Rene. “Pero seryoso, Rene, kung may kailangan ka, kahit ano, kahit hatinggabi, katok ka lang dito. Twenty-four hours ang serbisyo ko.”
Nang makabalik sila sa loob ng bahay, hindi pa rin mapigilan ni Kristine ang pagtawa.
“Pasensya na po, Pa. Ganyan po talaga si Tita Baby. Pero mabait po ‘yan. Siya po ang nagbabantay ng bahay kapag wala kami, at siya rin po ang unang nakakaalam ng lahat ng nangyayari sa subdivision. Kaya ingat po kayo, lahat ng gagawin n’yo, malalaman niya.”
“Mukha nga,” natatawang sagot ni Mang Rene. “Para siyang CCTV na may bibig.”
Sabay silang natawa, at doon unang napansin ni Mang Rene kung gaano kaganda si Kristine kapag tumatawa nang totoo. Lumalabas ang maliit na dimple sa kaliwang pisngi nito, at kumikislap ang mga mata nito na parang batang nakakita ng laruan.
* * *
Pagsapit ng alas-siyete ng gabi, handa na ang hapunan. Nagluto si Kristine ng kare-kare, may bagoong sa gilid, at nagprito pa siya ng lumpiang shanghai dahil nabanggit daw ni Jerome noon na paborito ito ng biyenan. Inayos niya ang mesa para sa tatlo, may plato, baso, at kubyertos na pare-pareho ang kulay.
Alas-siyete y medya, wala pa si Jerome.
Alas-otso, tinawagan ni Kristine ang asawa. Hindi ito sumagot.
Alas-otso y medya, may dumating na text. Binasa ito ni Kristine nang tahimik, at nakita ni Mang Rene kung paano unti-unting bumagsak ang balikat ng manugang.
“Ano raw, hija?”
Pilit na ngumiti si Kristine. “Hindi na raw po siya makakauwi para mag-dinner, Pa. May meeting pa raw po sila sa client. Kumain na raw po tayo. Uuwi raw po siya mamaya.”
Tahimik na tumango si Mang Rene. Umupo siya sa mesa at kumuha ng kanin. “Eh ‘di kumain na tayo. Sayang ang kare-kare mo, hija. Mukhang masarap.”
Kumain silang dalawa, at para hindi malungkot ang manugang, nagkuwento si Mang Rene tungkol sa mga karanasan niya sa barko. Ikinuwento niya kung paano sila inabutan ng bagyo sa gitna ng Pacific at tatlong araw silang hindi nakatulog. Ikinuwento rin niya ang isang kasamahan niyang Ukrainian na umiinom ng vodka na parang tubig, at ang isang beses na naligaw siya sa Rotterdam dahil hindi niya mabasa ang mga karatula sa kalye.
“Tapos, hija, alam mo kung paano ako nakabalik sa barko? Sinundan ko ‘yung amoy ng tuyo! May Pinoy na cook sa katabing barko na nagpiprito, eh!”
Halos mabilaukan si Kristine sa kakatawa. “Hindi nga po, Pa! Imbento n’yo lang po ‘yan!”
“Totoo ‘yan! Tanungin mo pa si Bong, kasama ko ‘yon noong panahong ‘yon. Siya pa nga ang nagsabi na sundan namin ‘yung amoy.”
“Sino po si Bong?”
“Si Bong Kalbo, kumpare ko. Kababata ko sa Batangas at naging kasamahan ko rin sa barko. Dito na rin siya nakatira sa Cavite, sa kabilang phase lang daw. Makikilala mo rin ‘yon. Pero huwag kang maniniwala sa kahit anong sasabihin no’n, ha. Kalahati ng sinasabi no’n, kasinungalingan, at ‘yung kalahati, kalokohan.”
Nang matapos silang kumain, tumulong si Mang Rene sa paghuhugas ng pinggan kahit ilang beses siyang pinagbawalan ni Kristine. Magkatabi sila sa lababo, si Kristine ang nagsasabon at si Mang Rene ang nagbabanlaw. Paminsan-minsan ay nagdidikit ang mga braso nila, at sa bawat pagdikit ay may maliit na kuryenteng dumadaan na pareho nilang hindi pinapansin.
“Pa,” mahinang sabi ni Kristine habang nagsasabon ng kaldero, “salamat po, ha.”
“Saan?”
“Sa pagkuwento. Sa pagtawa. Ang tagal na po kasi mula nang may kasabay akong kumain na nakikipag-usap sa akin. Kapag nandito si Jerome, nakatutok lang siya sa cellphone o sa laptop niya.”
Tumigil sandali si Mang Rene sa pagbabanlaw at tumingin sa manugang. Nakayuko si Kristine, at nakita ni Mang Rene ang lungkot sa gilid ng mukha nito na pilit nitong itinatago.
“Hija,” mahinahong sabi ni Mang Rene, “habang nandito ako, hindi ka na kakain nang mag-isa. Pangako ‘yan.”
Tumingala si Kristine at ngumiti, at sa ngiting iyon ay may kakaibang init na naramdaman si Mang Rene sa dibdib niya, isang init na matagal na niyang hindi nararamdaman.
* * *
Alas-dos y medya ng madaling-araw nang marinig ni Mang Rene ang pagbukas ng gate. Gising pa siya, nakahiga sa kama at nakatitig sa kisame, dahil hindi pa siya sanay sa bagong kwarto. Narinig niya ang mga yabag ni Jerome na paakyat sa hagdan, mabagal at mabigat, at pagkatapos ay ang mahinang pagbukas at pagsara ng pinto ng kwarto ng mag-asawa. Ang kwarto nina Jerome at Kristine ay nasa itaas mismo ng kwarto ni Mang Rene, at manipis ang plywood na sahig na naghihiwalay sa kanila.
Ilang minuto ng katahimikan. Pagkatapos ay narinig ni Mang Rene ang boses ni Kristine, mahina at malambing.
“Babe… gising pa ako. Hinintay kita.”
“Kristine, pagod ako,” sagot ni Jerome, na halatang inaantok.
“Sandali lang, babe. Please. Ang tagal na natin. Na-miss kita,” pakiusap ni Kristine. Narinig ni Mang Rene ang kaluskos ng kumot at ang langitngit ng kama, na parang may gumalaw palapit sa kabila.
Bumuntong-hininga si Jerome nang malakas. “Sige na nga. Pero bilisan natin, ha. May meeting pa ako bukas ng hapon.”
Hindi na dapat nakinig si Mang Rene. Alam niyang dapat siyang tumalikod, magtakip ng unan sa tenga, o lumabas sa sala. Pero hindi siya makagalaw. Para siyang napako sa kama, nakatitig sa kisame, nakikinig sa bawat tunog mula sa itaas.
Narinig niya ang pagbaba ng zipper, ang paghagis ng damit sa sahig, at ang mahinang ungol ni Kristine nang may humalik sa kanya. Pagkatapos ay narinig niya si Kristine na nagsalita nang hinihingal.
“Babe, dahan-dahan… hindi pa ako basa… halikan mo muna ako dito…”
“Kristine, alas-tres na. Okay na ‘yan. Ipapasok ko na.”
Isang mahinang daing mula kay Kristine, isang daing na hindi tunog sarap kundi sakit, at pagkatapos ay nagsimula nang lumangitngit ang kama. Mabilis at sunod-sunod ang langitngit, kreek, kreek, kreek, walang ritmo, parang isang makinang nagmamadaling matapos. Sa isip ni Mang Rene, nakikita niya ang anak niya na nakapatong kay Kristine, nakadapa sa ibabaw nito sa posisyong missionary, umuulos nang mabilis habang ang isip ay nasa ibang lugar.
“Ahh… babe… mas dahan-dahan… ganyan… ahh…” ungol ni Kristine, pilit na hinahanap ang sarap. “Halikan mo ako, babe… hawakan mo ‘yung suso ko…”
Hindi sumagot si Jerome. Ang naririnig lang ni Mang Rene ay ang hingal nito at ang mabilis na pagsalpok ng balat sa balat, plap, plap, plap, manipis at mabilis. Nagtangkang umungol si Kristine, nagtangkang sumabay, at narinig pa ni Mang Rene na sinabi nito, “Diyan, babe… diyan… huwag kang titigil… malapit na rin ako…”
Pero ilang segundo lang pagkatapos noon, umungol si Jerome nang mahaba at malalim. “Ahhh… Kristine… ayan na… lalabasan na ako… ahhh!”
Tumigil ang langitngit ng kama. Isang mahabang buntong-hininga mula kay Jerome, ang pagbagsak ng katawan sa kutson, at pagkatapos ay katahimikan.
“Babe?” mahinang tanong ni Kristine. “Babe, hindi pa ako…”
“Sorry, babe. Pagod talaga ako. Bukas na lang, ha? Babawi ako,” sagot ni Jerome. Wala pang isang minuto, narinig na ni Mang Rene ang hilik ng anak niya.
Dalawang minuto. Iyon lang ang itinagal ng lahat, mula sa unang halik hanggang sa hilik.
Pagkatapos ng ilang sandali, narinig ni Mang Rene ang mahinang pagbukas ng pinto sa itaas, ang mga yabag ni Kristine papunta sa banyo, at ang pag-agos ng tubig mula sa gripo. At sa ilalim ng tunog ng tubig, narinig niya ang isang mahinang hikbi, pilit na pinipigilan.
Nakahiga si Mang Rene sa dilim, at ang naramdaman niya ay hindi lang awa sa manugang. Matigas na matigas ang titi niya sa ilalim ng kumot, dahil sa mga ungol ni Kristine na naiwan sa isip niya, ang “diyan, babe… malapit na rin ako” na hindi natapos. Nahiya siya sa sarili niya. Tumalikod siya, ipinikit ang mga mata, at pilit na inisip si Celia. Pero sa kabila ng pagpikit niya, ang boses ni Kristine ang paulit-ulit niyang naririnig hanggang sa abutan siya ng antok bago mag-umaga.
Walang “I love you.” Walang “salamat.” Ang naiwan lang sa bahay na iyon ay ang hilik ng isang lalaking walang pakialam at ang iyak ng isang babaeng hindi pa rin nasisiyahan.
Kinaumagahan, bumaba si Jerome nang alas-onse na, nakasuot pa ng boxer shorts at lumang t-shirt ng kumpanya nila. Payat at matangkad si Jerome, may salamin, at may itim na guhit sa ilalim ng mga mata dahil sa puyat. Nang makita nito ang ama, ngumiti ito at niyakap si Mang Rene.
“Pa! Sorry talaga kahapon, ha. Grabe ‘yung client namin, mga Amerikano, ang daming reklamo. Hindi ako makaalis.”
“Ayos lang, anak. Naiintindihan ko,” sagot ni Mang Rene. “Pero sana man lang tinawagan mo si Kristine. Nagluto pa naman siya ng kare-kare para sa ating tatlo.”
Napakamot si Jerome ng ulo at sumulyap kay Kristine, na nagtitimpla ng kape sa may counter. “Nag-text naman ako, ‘di ba, babe?”
“Alas-otso y medya na, Jerome,” tahimik na sagot ni Kristine nang hindi tumitingin sa asawa.
“Eh, at least nag-text,” sabi ni Jerome, sabay kuha ng tinapay at upo sa harap ng laptop na binuksan niya agad sa mesa. “Pa, pasensya na, may kailangan lang akong i-check na report. Mamaya na tayo mag-usap, ha?”
At ganoon lang, nawala na si Jerome sa sarili niyang mundo. Nakatitig siya sa screen, mabilis ang pagtipa, at paminsan-minsan ay napapangiti habang nagbabasa ng chat. Hindi napansin ni Jerome na nakatingin sa kanya ang ama niya, at hindi rin niya napansin ang mabigat na buntong-hininga ng asawa niya sa likod niya.
Pero napansin ni Mang Rene ang lahat. Napansin niya kung paano tumingin si Kristine sa likod ng ulo ni Jerome na parang tumitingin sa isang estranghero. At napansin din niya kung paano mabilis na isinara ni Jerome ang isang chat window nang dumaan si Kristine sa likod niya.
Ininom ni Mang Rene ang kape niya nang tahimik. Mapait ito, pero hindi kasing-pait ng nararamdaman niya habang pinapanood ang anak niyang unti-unting sinisira ang sarili niyang pamilya.
Mainit ang tanghaling iyon sa Cavite. Tirik na tirik ang araw sa kalsada ng Phase 2 ng Villa Esperanza Subdivision, at halos walang taong lumalabas maliban sa mga batang naglalaro ng tumbang preso sa may kanto at sa isang tindero ng taho na paulit-ulit ang sigaw. Sa gitna ng init na iyon, huminto ang isang puting taxi sa harap ng isang two-storey na bahay na kulay cream, may maliit na garden sa harap at itim na gate na medyo kinakalawang na sa ibaba.
Bumaba si Mang Rene mula sa taxi, bitbit ang dalawang malaking bag na luma na ang zipper at isang kahon ng pasalubong na nakatali ng straw. Limampu’t dalawang taon na si Renato Villanueva, pero hindi halata sa katawan niya ang edad. Dalawampung taon siyang naging seaman, at sa mga taong iyon ay nagbuhat siya ng mga lubid, nag-ayos ng mga makina, at nagtrabaho sa ilalim ng araw ng iba’t ibang dagat sa mundo. Malapad pa rin ang kanyang balikat, makapal ang mga braso, at tuwid ang tindig. May kaunting puti na ang buhok niya sa gilid ng ulo, at may mga guhit na ng panahon sa gilid ng kanyang mga mata, pero kapag ngumingiti siya ay parang bumabata pa rin ang mukha niya.
Binayaran ni Mang Rene ang driver at nagpasalamat. Huminto siya sandali sa harap ng gate at tinitigan ang bahay. Anim na buwan pa lang mula nang mamatay ang asawa niyang si Aling Celia dahil sa sakit sa puso. Biglaan iyon, isang umaga ay nagluluto pa ito ng tuyo at sinangag, at pagsapit ng gabi ay wala na. Matapos ang libing, naiwan si Mang Rene sa bahay nila sa Batangas na tahimik, malamig, at puno ng alaala. Gabi-gabi siyang nakaupo sa terrace, nakikinig sa mga kuliglig, at kinakausap ang litrato ni Celia. Nang tumawag si Jerome at inalok siyang tumira muna sa kanila sa Cavite, ilang beses siyang tumanggi. Ayaw niyang maging pabigat. Pero nang ikatlong beses na itong nag-alok, at sinabi pang si Kristine mismo ang nagpupumilit, pumayag na rin siya.
Bago pa niya mapindot ang doorbell, bumukas na ang pinto ng bahay at si Kristine ang lumabas para sumalubong sa kanya.
Natigilan nang sandali si Mang Rene. Nakasuot ang manugang niya ng manipis na puting sando at maiksing gray na cotton shorts, at basa pa ang mahabang itim na buhok nito mula sa pagligo. Tumutulo pa ang ilang patak ng tubig mula sa dulo ng buhok ni Kristine pababa sa leeg nito at sa pagitan ng dibdib, at dahil manipis ang sando, bahagyang naaaninag ang hugis ng katawan niya. Maputi at makinis ang balat ni Kristine, mahahaba ang mga binti, at may maliit na nunal sa ibabaw ng kanang tuhod. Dalawampu’t anim na taon pa lang siya, at sa unang tingin ay mukha pa siyang college student.
“Pa! Welcome po!” masiglang bati ni Kristine habang binubuksan ang gate. Kinuha niya ang kamay ni Mang Rene para magmano, at pagkatapos ay niyakap niya ang biyenan nang mahigpit.
Naramdaman ni Mang Rene ang lambot ng dibdib ni Kristine na dumikit sa kanyang braso, at naamoy niya ang mabangong shampoo nito na parang strawberry at gatas. Agad siyang umiwas ng tingin at tumikhim. Manugang mo ‘yan, Renato, paalala niya sa sarili. Asawa ng anak mo.
“Salamat, hija. Pasensya na sa abala, ha,” sabi ni Mang Rene habang inaabot ang kahon ng pasalubong. “May dala akong panutsa, kapeng barako, at lambanog. ‘Yung lambanog para kay Jerome, baka magustuhan niya.”
“Naku, Pa, hindi po kayo abala! Matagal na po namin kayong inaaya ni Jerome,” sagot ni Kristine habang kinukuha ang isang bag mula sa biyenan. Medyo nabigatan siya at napangiwi. “Grabe po, Pa, ano po’ng laman nito? Bato?”
Natawa si Mang Rene. “Mga tools ko ‘yan, hija. Martilyo, liyabe, distornilyador. Hindi ako mapakali kapag walang inaayos. Akin na ‘yan, ako na.”
Kinuha ulit ni Mang Rene ang bag nang walang kahirap-hirap, at hindi naiwasan ni Kristine na mapatingin sa braso ng biyenan na umbok ang mga ugat habang nagbubuhat.
Pumasok sila sa bahay. Malinis at maayos ang sala, may gray na sofa na L-shaped, isang malaking TV na nakadikit sa dingding, at mga picture frame ng kasal nina Jerome at Kristine. Sa isang litrato, nakangiti nang malaki si Jerome habang buhat-buhat si Kristine na naka-wedding gown. Napansin ni Mang Rene na may kaunting alikabok na sa salamin ng frame na iyon, na para bang matagal na itong hindi tinitingnan ng kahit sino.
“Nasaan si Jerome?” tanong ni Mang Rene habang inilalapag ang mga bag sa paanan ng hagdan.
Napabuntong-hininga si Kristine, at sandaling nawala ang ngiti sa mukha niya. “Nasa office pa po, Pa. May emergency daw sa account nila. May client daw na nagreklamo kaya kailangan niyang mag-overtime. Ganyan naman po siya palagi, eh.”
“Kahit Sabado?”
“Kahit Sabado, kahit Linggo, kahit Pasko, Pa,” sagot ni Kristine na pilit na tumatawa, pero halata ang pait sa boses niya. “Pero sabi niya po, uuwi siya bago mag-dinner para sabay-sabay tayong kumain.”
Halata ni Mang Rene ang lungkot sa mga mata ng manugang, pero hindi na siya nagtanong pa. Hindi niya ugaling makialam sa buhay ng mag-asawa, lalo na at kararating lang niya.
Ipinakita ni Kristine kay Mang Rene ang magiging kwarto niya sa ibaba, katabi ng kusina. Maliit lang ito pero malinis, may single bed na may bagong kobre-kama, isang electric fan, at isang maliit na cabinet. Sa ibabaw ng cabinet ay may nakalagay na maliit na plorera na may bulaklak ng santan.
“Ako po ang nag-ayos niyan, Pa,” nahihiyang sabi ni Kristine. “Hindi ko po alam kung gusto n’yo ng bulaklak, pero naisip ko lang po na para hindi masyadong malungkot ang kwarto.”
Tinitigan ni Mang Rene ang santan. Iyon din ang paboritong bulaklak ni Celia, at lagi itong nagtatanim ng santan sa bakuran nila sa Batangas. Biglang sumikip ang dibdib ni Mang Rene, at kinailangan niyang lumunok bago makapagsalita.
“Salamat, hija. Gusto ko. Gustong-gusto ko.”
Napansin ni Kristine na namumula ang mga mata ng biyenan, kaya marahan niyang hinawakan ang braso nito. “Pa, kung kailangan n’yo po ng kahit ano, sabihin n’yo lang po sa akin, ha? Bahay n’yo na rin po ito.”
Tumango si Mang Rene at ngumiti. Sa sandaling iyon, sa unang pagkakataon sa loob ng anim na buwan, naramdaman niyang may nag-aalaga sa kanya.
* * *
Pagsapit ng alas-kuwatro ng hapon, habang inaayos ni Mang Rene ang mga gamit niya sa cabinet, may narinig siyang malakas na boses mula sa labas.
“KRISTINEEE! Uy, Kristine! Lumabas ka nga d’yan!”
Sumilip si Mang Rene sa bintana. Sa tapat ng bahay ay may maliit na sari-sari store na may karatulang “BABY’S STORE — Bawal ang Utang, Bawal ang Chismis (Joke Lang)”. Nakatayo sa harap nito ang isang babaeng nasa mid-forties, mataba nang kaunti pero curvy pa rin, malaki ang dibdib, may suot na daster na may print ng mga sunflower, at may hawak na pamaypay na gawa sa karton ng Lucky Me. Ang buhok nito ay nakapusod nang mataas, may ilang curler pa na nakalimutang tanggalin.
Lumabas si Kristine sa gate habang pinupunasan ang kamay sa apron. “Bakit po, Tita Baby?”
“Sino ‘yang pogi na kasama mo kanina? Nakita ko ‘yung bumaba sa taxi! Bagong boarder ba ‘yan? Pakilala mo naman ako, single ako ngayong linggo!” sigaw ni Tita Baby, sapat ang lakas para marinig ng buong kalye.
Natawa si Kristine nang malakas. “Tita Baby, biyenan ko po ‘yan! Papa ni Jerome!”
“Ay, kaya pala pogi, kasi sa kanya nagmana si Jerome! Pero mas pogi ‘yung original, ha! ‘Yung kay Jerome, parang photocopy na naubusan ng tinta!” sabay tawa ni Tita Baby nang malakas.
Wala nang nagawa si Mang Rene kundi lumabas para magpakilala, dahil alam niyang hindi titigil ang babae hangga’t hindi siya nakikita nang malapitan. Lumapit siya sa tindahan at ngumiti nang magalang.
“Magandang hapon po. Renato po. Rene na lang.”
Tiningnan siya ni Tita Baby mula ulo hanggang paa, at hindi man lang nito itinago ang ginagawa. Huminto nang matagal ang mga mata nito sa dibdib at braso ni Mang Rene, at pagkatapos ay bumaba pa sa may pantalon nito bago bumalik sa mukha.
“Rene,” ulit ni Tita Baby na parang tinitikman ang pangalan. “Baby na lang din. Pero puwede mo rin akong tawaging Mahal kung gusto mo, walang problema sa akin.”
“Tita Baby!” natatawang saway ni Kristine.
“Ano? Biyudo raw, eh! Narinig ko kay Jerome noong isang linggo. Biyuda rin ako, Rene. Ang asawa ko, si Pidyong, namatay sa kakainom ng gin. Sampung taon na. Kaya alam ko kung gaano kalamig ang kama kapag mag-isa ka,” sabi ni Tita Baby sabay kindat.
Napakamot ng ulo si Mang Rene at hindi alam kung paano sasagot. “Ah, eh… nakikiramay po ako.”
“Ay, huwag kang makiramay! Matagal na ‘yon! Ang mahalaga, nandito ka na! Teka, gusto mo ng softdrinks? Libre na ‘yung una, pero ‘yung pangalawa, may bayad na. Puwede ring hindi pera ang bayad, depende sa usapan.”
“Tita Baby, grabe ka po!” sabi ni Kristine na halos maiyak na sa kakatawa.
“Joke lang! Joke lang, ano ba kayo! Ang seryoso ninyo!” sabi ni Tita Baby, pero hindi pa rin inaalis ang tingin kay Mang Rene. “Pero seryoso, Rene, kung may kailangan ka, kahit ano, kahit hatinggabi, katok ka lang dito. Twenty-four hours ang serbisyo ko.”
Nang makabalik sila sa loob ng bahay, hindi pa rin mapigilan ni Kristine ang pagtawa.
“Pasensya na po, Pa. Ganyan po talaga si Tita Baby. Pero mabait po ‘yan. Siya po ang nagbabantay ng bahay kapag wala kami, at siya rin po ang unang nakakaalam ng lahat ng nangyayari sa subdivision. Kaya ingat po kayo, lahat ng gagawin n’yo, malalaman niya.”
“Mukha nga,” natatawang sagot ni Mang Rene. “Para siyang CCTV na may bibig.”
Sabay silang natawa, at doon unang napansin ni Mang Rene kung gaano kaganda si Kristine kapag tumatawa nang totoo. Lumalabas ang maliit na dimple sa kaliwang pisngi nito, at kumikislap ang mga mata nito na parang batang nakakita ng laruan.
* * *
Pagsapit ng alas-siyete ng gabi, handa na ang hapunan. Nagluto si Kristine ng kare-kare, may bagoong sa gilid, at nagprito pa siya ng lumpiang shanghai dahil nabanggit daw ni Jerome noon na paborito ito ng biyenan. Inayos niya ang mesa para sa tatlo, may plato, baso, at kubyertos na pare-pareho ang kulay.
Alas-siyete y medya, wala pa si Jerome.
Alas-otso, tinawagan ni Kristine ang asawa. Hindi ito sumagot.
Alas-otso y medya, may dumating na text. Binasa ito ni Kristine nang tahimik, at nakita ni Mang Rene kung paano unti-unting bumagsak ang balikat ng manugang.
“Ano raw, hija?”
Pilit na ngumiti si Kristine. “Hindi na raw po siya makakauwi para mag-dinner, Pa. May meeting pa raw po sila sa client. Kumain na raw po tayo. Uuwi raw po siya mamaya.”
Tahimik na tumango si Mang Rene. Umupo siya sa mesa at kumuha ng kanin. “Eh ‘di kumain na tayo. Sayang ang kare-kare mo, hija. Mukhang masarap.”
Kumain silang dalawa, at para hindi malungkot ang manugang, nagkuwento si Mang Rene tungkol sa mga karanasan niya sa barko. Ikinuwento niya kung paano sila inabutan ng bagyo sa gitna ng Pacific at tatlong araw silang hindi nakatulog. Ikinuwento rin niya ang isang kasamahan niyang Ukrainian na umiinom ng vodka na parang tubig, at ang isang beses na naligaw siya sa Rotterdam dahil hindi niya mabasa ang mga karatula sa kalye.
“Tapos, hija, alam mo kung paano ako nakabalik sa barko? Sinundan ko ‘yung amoy ng tuyo! May Pinoy na cook sa katabing barko na nagpiprito, eh!”
Halos mabilaukan si Kristine sa kakatawa. “Hindi nga po, Pa! Imbento n’yo lang po ‘yan!”
“Totoo ‘yan! Tanungin mo pa si Bong, kasama ko ‘yon noong panahong ‘yon. Siya pa nga ang nagsabi na sundan namin ‘yung amoy.”
“Sino po si Bong?”
“Si Bong Kalbo, kumpare ko. Kababata ko sa Batangas at naging kasamahan ko rin sa barko. Dito na rin siya nakatira sa Cavite, sa kabilang phase lang daw. Makikilala mo rin ‘yon. Pero huwag kang maniniwala sa kahit anong sasabihin no’n, ha. Kalahati ng sinasabi no’n, kasinungalingan, at ‘yung kalahati, kalokohan.”
Nang matapos silang kumain, tumulong si Mang Rene sa paghuhugas ng pinggan kahit ilang beses siyang pinagbawalan ni Kristine. Magkatabi sila sa lababo, si Kristine ang nagsasabon at si Mang Rene ang nagbabanlaw. Paminsan-minsan ay nagdidikit ang mga braso nila, at sa bawat pagdikit ay may maliit na kuryenteng dumadaan na pareho nilang hindi pinapansin.
“Pa,” mahinang sabi ni Kristine habang nagsasabon ng kaldero, “salamat po, ha.”
“Saan?”
“Sa pagkuwento. Sa pagtawa. Ang tagal na po kasi mula nang may kasabay akong kumain na nakikipag-usap sa akin. Kapag nandito si Jerome, nakatutok lang siya sa cellphone o sa laptop niya.”
Tumigil sandali si Mang Rene sa pagbabanlaw at tumingin sa manugang. Nakayuko si Kristine, at nakita ni Mang Rene ang lungkot sa gilid ng mukha nito na pilit nitong itinatago.
“Hija,” mahinahong sabi ni Mang Rene, “habang nandito ako, hindi ka na kakain nang mag-isa. Pangako ‘yan.”
Tumingala si Kristine at ngumiti, at sa ngiting iyon ay may kakaibang init na naramdaman si Mang Rene sa dibdib niya, isang init na matagal na niyang hindi nararamdaman.
* * *
Alas-dos y medya ng madaling-araw nang marinig ni Mang Rene ang pagbukas ng gate. Gising pa siya, nakahiga sa kama at nakatitig sa kisame, dahil hindi pa siya sanay sa bagong kwarto. Narinig niya ang mga yabag ni Jerome na paakyat sa hagdan, mabagal at mabigat, at pagkatapos ay ang mahinang pagbukas at pagsara ng pinto ng kwarto ng mag-asawa. Ang kwarto nina Jerome at Kristine ay nasa itaas mismo ng kwarto ni Mang Rene, at manipis ang plywood na sahig na naghihiwalay sa kanila.
Ilang minuto ng katahimikan. Pagkatapos ay narinig ni Mang Rene ang boses ni Kristine, mahina at malambing.
“Babe… gising pa ako. Hinintay kita.”
“Kristine, pagod ako,” sagot ni Jerome, na halatang inaantok.
“Sandali lang, babe. Please. Ang tagal na natin. Na-miss kita,” pakiusap ni Kristine. Narinig ni Mang Rene ang kaluskos ng kumot at ang langitngit ng kama, na parang may gumalaw palapit sa kabila.
Bumuntong-hininga si Jerome nang malakas. “Sige na nga. Pero bilisan natin, ha. May meeting pa ako bukas ng hapon.”
Hindi na dapat nakinig si Mang Rene. Alam niyang dapat siyang tumalikod, magtakip ng unan sa tenga, o lumabas sa sala. Pero hindi siya makagalaw. Para siyang napako sa kama, nakatitig sa kisame, nakikinig sa bawat tunog mula sa itaas.
Narinig niya ang pagbaba ng zipper, ang paghagis ng damit sa sahig, at ang mahinang ungol ni Kristine nang may humalik sa kanya. Pagkatapos ay narinig niya si Kristine na nagsalita nang hinihingal.
“Babe, dahan-dahan… hindi pa ako basa… halikan mo muna ako dito…”
“Kristine, alas-tres na. Okay na ‘yan. Ipapasok ko na.”
Isang mahinang daing mula kay Kristine, isang daing na hindi tunog sarap kundi sakit, at pagkatapos ay nagsimula nang lumangitngit ang kama. Mabilis at sunod-sunod ang langitngit, kreek, kreek, kreek, walang ritmo, parang isang makinang nagmamadaling matapos. Sa isip ni Mang Rene, nakikita niya ang anak niya na nakapatong kay Kristine, nakadapa sa ibabaw nito sa posisyong missionary, umuulos nang mabilis habang ang isip ay nasa ibang lugar.
“Ahh… babe… mas dahan-dahan… ganyan… ahh…” ungol ni Kristine, pilit na hinahanap ang sarap. “Halikan mo ako, babe… hawakan mo ‘yung suso ko…”
Hindi sumagot si Jerome. Ang naririnig lang ni Mang Rene ay ang hingal nito at ang mabilis na pagsalpok ng balat sa balat, plap, plap, plap, manipis at mabilis. Nagtangkang umungol si Kristine, nagtangkang sumabay, at narinig pa ni Mang Rene na sinabi nito, “Diyan, babe… diyan… huwag kang titigil… malapit na rin ako…”
Pero ilang segundo lang pagkatapos noon, umungol si Jerome nang mahaba at malalim. “Ahhh… Kristine… ayan na… lalabasan na ako… ahhh!”
Tumigil ang langitngit ng kama. Isang mahabang buntong-hininga mula kay Jerome, ang pagbagsak ng katawan sa kutson, at pagkatapos ay katahimikan.
“Babe?” mahinang tanong ni Kristine. “Babe, hindi pa ako…”
“Sorry, babe. Pagod talaga ako. Bukas na lang, ha? Babawi ako,” sagot ni Jerome. Wala pang isang minuto, narinig na ni Mang Rene ang hilik ng anak niya.
Dalawang minuto. Iyon lang ang itinagal ng lahat, mula sa unang halik hanggang sa hilik.
Pagkatapos ng ilang sandali, narinig ni Mang Rene ang mahinang pagbukas ng pinto sa itaas, ang mga yabag ni Kristine papunta sa banyo, at ang pag-agos ng tubig mula sa gripo. At sa ilalim ng tunog ng tubig, narinig niya ang isang mahinang hikbi, pilit na pinipigilan.
Nakahiga si Mang Rene sa dilim, at ang naramdaman niya ay hindi lang awa sa manugang. Matigas na matigas ang titi niya sa ilalim ng kumot, dahil sa mga ungol ni Kristine na naiwan sa isip niya, ang “diyan, babe… malapit na rin ako” na hindi natapos. Nahiya siya sa sarili niya. Tumalikod siya, ipinikit ang mga mata, at pilit na inisip si Celia. Pero sa kabila ng pagpikit niya, ang boses ni Kristine ang paulit-ulit niyang naririnig hanggang sa abutan siya ng antok bago mag-umaga.
Walang “I love you.” Walang “salamat.” Ang naiwan lang sa bahay na iyon ay ang hilik ng isang lalaking walang pakialam at ang iyak ng isang babaeng hindi pa rin nasisiyahan.
Kinaumagahan, bumaba si Jerome nang alas-onse na, nakasuot pa ng boxer shorts at lumang t-shirt ng kumpanya nila. Payat at matangkad si Jerome, may salamin, at may itim na guhit sa ilalim ng mga mata dahil sa puyat. Nang makita nito ang ama, ngumiti ito at niyakap si Mang Rene.
“Pa! Sorry talaga kahapon, ha. Grabe ‘yung client namin, mga Amerikano, ang daming reklamo. Hindi ako makaalis.”
“Ayos lang, anak. Naiintindihan ko,” sagot ni Mang Rene. “Pero sana man lang tinawagan mo si Kristine. Nagluto pa naman siya ng kare-kare para sa ating tatlo.”
Napakamot si Jerome ng ulo at sumulyap kay Kristine, na nagtitimpla ng kape sa may counter. “Nag-text naman ako, ‘di ba, babe?”
“Alas-otso y medya na, Jerome,” tahimik na sagot ni Kristine nang hindi tumitingin sa asawa.
“Eh, at least nag-text,” sabi ni Jerome, sabay kuha ng tinapay at upo sa harap ng laptop na binuksan niya agad sa mesa. “Pa, pasensya na, may kailangan lang akong i-check na report. Mamaya na tayo mag-usap, ha?”
At ganoon lang, nawala na si Jerome sa sarili niyang mundo. Nakatitig siya sa screen, mabilis ang pagtipa, at paminsan-minsan ay napapangiti habang nagbabasa ng chat. Hindi napansin ni Jerome na nakatingin sa kanya ang ama niya, at hindi rin niya napansin ang mabigat na buntong-hininga ng asawa niya sa likod niya.
Pero napansin ni Mang Rene ang lahat. Napansin niya kung paano tumingin si Kristine sa likod ng ulo ni Jerome na parang tumitingin sa isang estranghero. At napansin din niya kung paano mabilis na isinara ni Jerome ang isang chat window nang dumaan si Kristine sa likod niya.
Ininom ni Mang Rene ang kape niya nang tahimik. Mapait ito, pero hindi kasing-pait ng nararamdaman niya habang pinapanood ang anak niyang unti-unting sinisira ang sarili niyang pamilya.